Historia eta Ondarea gradua amaituta, eta ikertzen jarraitzeko grinarekin, Naroa Carrasco Macho altsasuarrak Historia eta Memoriako eta Bigarren Hezkuntzako Irakasletzako Unibertsitateko Master Bikoitza egiten ari da NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Otsailean Nafarroako Parlamentuak eta unibertsitateak antolatutako Nafarroako errepresio frankistari buruzko ikuspegi eta ikerketa berriak zikloa antolatu zuten, eta hitzaldien artean historialari altsasuarraren Boluntarioak ezinbestean sozialista nafarrak armada kolpistan. Hori lehen hurbilketa bat ikerketa lana izan zen. Hortaz, Nafarroan 1936ko estatu kolpearen ondoren kolpisten ejertzitoan izena ematera derrigortutako pertsonen fenomenoa ikertu du; ikertzeke dagoen gaia.
Zergatik Historia eta Ondarea gradua ikasi?
Txikitatik historiarako grina eta iraganaren inguruko jakinmina izan dut. Uste dut historia ikasi dugunok badugula horrelako frikismo edo pedrada bat gure buruan txikitatik. Baina, noski, ez zait bakarrik iragana ezagutzea interesatzen, baizik eta ulertzea nola eragingo duen gure gaur egungo gizartean. Hori da Historia eta Ondarea gradua aukeratzera eraman ninduen arrazoi nagusietako bat. Uste dut historia gizartea ulertzeko erreminta dela. Gainera, NUPeko gradua berezia da eskaintzen duelako aukera Ondarea ere ikasteko, kulturala zein naturala, eta horrekin zerikusia duten irakasgaiak daude. Horrek puntu berritzailea ematen dio graduari.
Zer da historia? Zer ulertzen da historia bezala?
"Historia ez da estatikoa; une jakin batean iraganari buruz egindako interpretazioak da"
Gauza desberdinak dira zer den historia eta zer ulertzen den historia bezala. Zaila da historia definitzea kontzeptu zabala baita. Jendeak uste du historia dela gertakizun historikoen, pertsona historikoen edo daten bilduma edo metaketa soila, baina errealitatea bestelakoa da. Lehendabizi, argi eta garbi, Historia zientzia bat da. Iragana eta gizakiaren bilakaera aztertzen duen zientzia, hain zuzen ere. Baina nire ustez hartatik haratago doa; niri historia definitzeko gustatzen zait E. H. Carr (Edward Hallett Carr) historialariak erabiltzen duen definizioa: berak esaten zuen historia orainaldiaren eta iraganaren arteko elkarrizketa dela. Hots, esan genezake historia ez dela zerbait estatikoa, baizik eta gizarteak une jakin batean bere burua ulertzeko egiten duen iraganari buruzko interpretazioa. Beraz, historia ez da bakarrik une jakin batean gertatu zena, orainaldiarekin harremanetan jarri behar dugu. Iraganaren interpretazio kritiko bat, metodo zientifikoa jarraituz.
Zer ikasten da graduan?
NUPeko gradua oso berezia da, beste unibertsitateetan eskaintzen den Historia graduekin alderatuta. Irakasgaiak ez ditugu Historia Politikoaren ikuspegitik ematen; hemen dugun ikuspuntua tematikoa da. Lehenengo ikasturtean bai ematen ditugula garai bakoitzeko oinarriak, baina gure irakasgaiak iraupen luzerako ikuspuntuan oinarrituta daudela esango nuke; hau da, zenbait afera edo egitura garai historiko desberdinetan zehar ikertzen ditugu. Adibidez, mentalitateen historia, ingurugiroaren historia, generoaren historia, mugimendu sozialen historia, hirien bilakaera... Pixka bat kontu desberdinen bilakaera garai historiko guztietan zehar; prozesu desberdinak historian zehar zer nolako bilakaera izan duten aztertzea, ikuspuntu global edo transbertsal batetik. Eta gero Ondarearen atal hori dago, zati desberdinak dituena ere.
Eta garai zehatz bat aukeratzekotan?
"Garai historiko guztiek badute bere xarma eta guztietan daude gauza interesgarriak"
Garai historiko guztiek badute bere xarma eta guztietan daude gauza interesgarriak. Bat aukeratu beharko banu, aro garaikidea izango litzateke. Kronologia horren inguruan egin ditut nire ikerketak, aro nahiko gertukoa da eta lagun dezake gaur egungo errealitatea ulertzen; beno, beste edozein garai bezala. Garai historikoaz baino nahiago dut prozesu historia aipatzea eta haien bilakaera ikertzea, eta gaiari dagokionez niri beti interesatzen zait behetik egindako historia, jende arruntaren historia, margenetan dauden horien historia: emakumeak, nekazariak... Horien historia isilpetik argira ateratzea.
Zerk bultzatu zintuen bortxazko boluntarioen errealitatea ikertzera?
Gai hau ikertzen hasi nintzen Nafarroako Memoria Historikoaren Funts Dokumentalarekin lankidetza baten bitartez ikerketan edo lanketan hasi nintzelako; ikerketarekin izan nuen nire lehendabiziko harremana izan zen. Nire egitekoa ez zegoen mugatuta bortxako boluntarioen fenomenora, baizik eta nire egitekoa zen sozialisten biografiak biltzen zituen hiztegien hustuketa biografikoa. Obraren izena da: Diccionario biográfico del socialismo histórico Navarro. Obra horrek zenbait bolumen ditu eta bakoitzean jasotzen dira Nafarroako sozialisten biografiak, baita beraiek pairatu izan zituzten gertakari errepresiboak ere. Horiek erregistratzen hasi nintzen. Gertakizun errepresibo horien artean deigarria iruditu zitzaidan bortxazko boluntarioen fenomenoa; maiz topatzen nuen UGT sindikatuko militante bat izan zela behartuta kolpisten ejertzitora joatera bere bizitza salbatzeko edo familia babesteko. Atentzioa eman zidan, eta gainera ikusi nuen bazegoela hutsune historiografiko bat; hots, ikertzeke zegoen zerbait zela eta horregatik has nintekeen ikertzen.
Beraz, gaia ez da aztertu?
"Lehenengo aldia da kasu hauek ikertzen direla; hutsune historiografiko handia dago"
Lehenengo aldia da kasu hauek ikertzen direla. Hutsune historiografikoa handia dago afera honen inguruan. Beti esaten da Frankismoa oso ikertuta dagoela eta nolabait gaia agortuta dela. Baina ez da horrela. Badaude zenbait errepresio modu eta subjektu historiko oraindik ikertu gabe daudenak. Frankismoari begiratzen diogunean normalean errepresio modu klasikoak deritzogun horiek agertzen dira, hau da, atxiloketak, fusilamentuak... Izan ziren lehenak ikertzen, noski, frankismoaren historiografiak joerak eta sesgoak baditu, eta iturri nagusiek errepresioaren biktima belikoei eman zieten garrantzia. Dena den, muturreko indarkeria hori pairatu ez zutenen kasuak badira eta hor analisirako bideak irekitzen ari dira; hor dago bortxazko boluntarioen fenomeno hau.
Zein da fenomeno honen testuingurua?
Niri gustatzen zait Nafarroara jotzea. Ulertu behar dugu bortxazko boluntario hauen errealitatea Nafarroan 1936ko uztailaren 18an jaso zen estatu kolpearen testuinguruan. Dakigun bezala Nafarroan errepresioa intentsitate handikoa izan zen, eta hori ez da kasuala. Nafarroan ez zen gerrarik egon, edo hobe esanda, ez zen fronterik egon. Beraz, kolpistek lehen unetik hartu zuten herrialde osoa eta era horretan sozialismo nafarra, hain zuzen ere, eta bereziki haren oinarri sindikala zen UGT gogorki zigortua izan zen, beste talde batzuekin batera. Errepresio hori poliedrikoa izan zen. Hau da, zenbait dimentsioetan eman zen. Ez zen bakarrik erailketetara mugatu, errepresioak dimentsio asko izan zituen: emakumeei bereziki zuzentzen zitzaien errepresio sexuduna, lan batailoiak zeuden, kontzentrazio esparruak... eta horien artean ere bortxazko boluntarioen fenomeno hau.
Bortxazko boluntarioak. Kontraesan bat da, ezta?
Ulertu behar dugu boluntario hori kakotxen arten dagoela eta lehen begi kolpe batean kontraesankorra dela. Nola izan daiteke pertsona bat, norbanako bat, boluntarioa eta bortxazkoa era berean? Horrek zailtzen du, hain zuzen ere, fenomenoaren ikerketa. Definitu dezakegu gerra zibilaren testuinguruan norbanakoek izen emate boluntarioa egin zutela ejertzito kolpistan, betiere mehatxu giroan eta klima errepresiboak baldintzatuta; hots, orohar norbanako hauek sindikalistak ziren eta euren burua behartuta ikusten zuten kolpisten bandoan edo ejertzitoan izena ematera, errepresioaren beldurra zela eta. Ez bakarrik norberari zuzendua egon zitekeen errepresioa, baizik eta haien familiei ere. Familiek ere jasaten zuten errepresioa. Gainera, kasu hauetan errepresioa metagarria zen, hau da, behartutako boluntario gisa eman ziren kasu asko beste gertakari errepresibo batzuk atxikituak dituzte. Adibidez, kartzela zigorrak jasan zituzten, beste batzuk erbestera joan ziren desertatu egin ondoren... Horrelako kasuistikak jasotzen dira.
Nolakoa izan da ikerketa prozesua?
Ikertua ez egoteak hasieran gauzak zaildu egiten ditu, baina hiztegietatik ateratako lehen zerrenda hori hartuta, biografia hori hustuta,lehen lana artxibokoa izan zen. Nafarroako Artxibategian biltzen dira Nafarroan ejertzito kolpistan ibili zirenen fitxategiak eta hor egon nintzen horiek begiratzen; norbanako horien bizitza ibilbideak nolakoak izan ziren begiratzen egon nintzen. Errealitatea konplexua da. Biografien sostengua edo oinarri hori neukan, eta hori kontrastatu egiten nuen artxiboan aurkitutako iturriekin. Horiek konparatu behar ziren eta ikusi zein kasu hartzen nituen eta zeintzuk ez. Orain elkarrizketak ere egitea pentsatu dut, kasu batzuetan gehiago sakontzeko eta memoriaren arloan sakontzeko.
Naroa Carrasco Machoren hitzaldia Parlamentuak eta NUPek antolatutako zikloan. NUP
Zenbat identifikatu dituzu?
98 kasu identifikatu ditut, bakarrik sozialistenak. Azaldu behar dut lau hiztegien hustuketa egin nuela, beraz, lagin hau mugatua da. Bakarrik hartu ditut haien abizena A letratik L letrara hasten diren sozialista horienak. Dena den, irizpide alfabetikoa ausazkoa da eta, beraz, horrek objektibotasuna eta zuzentasun zientifikoa mantentzen laguntzen du. Beraz pertsona bat erreprimitzeko arrazoia ez da abizena Az edo Nz hasten dela, hori ez da irizpide bat pertsona bat errepresaliatzekoa. Zifra nahiko esanguratsua dela esan dezakegu, nahiz eta lehenengo hurbilketa bat izan. Momentu honetan zifra handitzen ari da.
Nortzuk ziren? Zein profila zuten?
Profilari dagokionez bilatu ditudan kasuetan, gehienak, Erriberakoak ziren eta jornalariak. Hau ere ulertu behar dugu Nafarroan eman zen errepresioaren patroien testuinguru horretan. Dakigun bezala, errepresioa bereziki bortitza izan zen Erribera aldean, aurretik eman zelako nekazalgo konfilktibitate handia. Beraz, kasu gehienek bat egiten dute horrekin. Sartagudan, adibidez, Alargunen herria bezala ezagutzen dena, 22 kasu daude.
Ikerketarekin jarraitzen ari zara, ezta?
"Analisi globalago bat egitea nahiko nuke: komunistak, anarkistak, nazionalistak..."
Bai, baditut zenbait asmo etorkizunari begira. Lehendabizi, esan bezala sozialistekin lanketa amaitu nahiko nuke. Horren bidean nago orain, eta fenomenoaren analisi globalago bat egitea nahiko nuke, beste militantziak ere kontuan hartuz: komunistak, anarkistak, beste alderdi errepublikazaleak, nazionalistak... Hor badago zer ikertu. Orain ari gara boluntarioez, baina erreklutamendua eta gerra esperientzia ere ikertzeke dago Nafarroan. Horrez gain aipatzea Nafarroa gai honen inguruan ikertu den bakarra Sanjurjo tertzia delakoena dela. Hemen, Nafarroan, eman zen errepresio pasarterik gogorrenetariko eta dramatikoena izan zen. Erriberatik hartu zituzten, Zaragozara eraman zituzten eta bizitza salbatzeko milizia horretan sindikalista gehienek izena eman zuten, eta instrukzio militarra egin ondoren, trebatu ondoren, berrehun bat fusilatu zituzten kolpistek. Milizia honetatik at aurkitu ditut ikertzeko dauden kasuak falangean, erreketean eta ejertzitoan. Horrek ahalbidetzen digu tertziozentrismo horretatik ateratzen.
Zergatik da garrantzitsua lan hau?
Esango nuke lan honen bitartez hutsune bat bete egiten dela. Nire aldetik dago hor nahi bat konpondu gabe dagoen gai bat ikertzeko. Gaia kontraesankorra da. Gonbidatu egiten gaitu biktima-biktimario dikotomia hori problematizatzera. Horrez gainera errepresio poliedrikoaren parte da fenomeno hau, eta errepresio modu klasikoetatik at begiratzeko aukera ematen digu. Asko dago ikertzeko, bai sozialistei dagokionez bai beste militantziei dagokionez. Baita fenomeno honi buruz dagoen memoriari buruz ere. Fenomeno konplexua da eta bere memoria ere gai konplexua da; oso eztabaidatua da eta orain horren bidean nago, ea elkarrizketen bidez zerbait argitzen dudan. Zenbait elkarrizketa egin ditut, eta orain horien analisia egin behar dut.
Zer aipatzen dute elkarrizketatuek?
Bi memorien artean kontraesan bat badago. Bortxazko boluntario horietako asko frontean hil ziren eta, beraz, erorien zerrenda horietan agertzen dira. Familiendako, normalean, bere senide sindikalista zena zerrenda horietan ikustea gogorra da eta hor daude gako batzuk eta kontrajarriak diren bi memoria, ofiziala eta familiarra. Bi memorien arteko borroka dago, eta familia bakoitzak bere modura hartzen du.
Unibertsitate Master Bikoitza egiten ari zara orain. Zergatik?
Hasita neukan ikerketa honi jarraikortasuna emateko; proiektu hau irakasle berdinekin egiten jarraitzeko. NUPen etxean bezala sentitzen naiz, irakasleekin dugun gertutasun hori uste dut berezia dela, eta oso ongi zaintzen gaituzte. Master honek ematen dizu aukera urte eta erdian bi masterrak ateratzeko; irakaskuntza eta ikerketa masterrak.
Ikertzea gustatzen zaizu.
Bai, oso gustura nago. Etorkizunean jarraitzeko gogoarekin.
