LAIA ikerketa taldea Nafarroako elkarte kultural bat da. "Izenean dauka nolabait bere izaera: guk ikertu nahi dugu", azaldu du Arbizun bizi den Asier Barandiaran elkarteko kideak. Ekainaren 19an eta 20an, ostirala eta larunbata, Diasporaren ahotsak: euskal emigrazioa Ameriketara. Testigantzak,ibilbideak eta testuinguruak (XIX-XX mendeak) nazioarteko sinposioa antolatu dute, besteak beste, elkartea eta egindako lana ezagutarazteko xedearekin: "Edozeinen eskura dagoen ekarpen bat egingo dugu; edonorentzat interesgarria da, eta gustura egoteko sinposio bat da. Filosofia da ezagutzera ematea modu atsegin batean". Gonbidapena luzatu du.
Zer da LAIA ikerketa taldea?
Nafarroan erregistratu dugun irabazi asmorik gabeko elkarte kultural bat da. Nafarroan erregistratu dugu eta gure esparrua, instituzioei begira, nafarren emigrazioa da. Hasi gara nafarren emigrazioa Ameriketara aztertzen, eta Ameriketara delako horren barruan, hasiera batean, Estatu Batuak hartu ditugu helburu bezala. Denborarekin asmoa daukagu beste destino batzuk ikertzeko. Estatutuetan esaten dugun bezala, interesatzen zaigu duela gutxiko emigrazioa. Ez da ehuneko ehunean ikerketa historiko bat; antropologikoagoa da, hizkuntza kontuak hartzen ditugu, literatura ere bai, alderdi sozioekonomikoa, ohiturak... Hor sartzen dira hainbat elementu, baina duela gutxiko emigrazioa hartzen d ugu kontuan. Zergatik? Oraindik bizirik dagoen emigrazioa delako edo oraindik bizirik harrapatzen ahal duguna. Gero eta aukera gutxiago daukagu horretarako ere.
"Ahozko testigantzak jasotzen ahal ditugu, eta hori da gure lehengaia"
Ahozko testigantzak jasotzeko?
Hori da. Bizirik daudelako. Ahozko testigantzak jasotzen ahal ditugu eta hori da gure lehengaia. Historia lagungarria da testuingurua jartzeko.
Zergatik sortu duzue? Zein helbururekin?
Kideen artean interes batzuk gurutzatu ziren, nolabait esateko. Lau kide gara; lau katu garela esan daiteke problemarik gabe. Bakoitzaren ibilbideak bideratu gaitu honetara. Bi historialari daude: Amaia Iraizoz eta Mikel Aranburu. Biek nafarren emigrazioari buruzko tesia egin dute. Mikelek XVIII. mendea hartu du kontuan eta Amaiak XIX. mendean, eta tesia Estatu Batuetan egin zuen, Nevadan, Renon. Beraz, bazeukaten gai honekiko interes hori, baita ezagutza ere. Beste kidea Jaione Inda da; bere aita emigrantea izan zen Ameriketan eta berak posible izan zuen aitari elkarrizketa bat egin hil baino lehen. Nire kasuan apurka gerturatu naiz gai honetara literaturaren ikuspegitik. EAEn beste ikerketa talde batean nago, euskal literatura eta identitatea, eta orduan Amerika euskal literaturan nola dagoen islatuta ikertzen hasi nintzen. Hor hainbat gauza ikusi nituen, tartean Estatu Batuetako bertsolariak eta bertsolarien jarduna ikusi nuen. Aktibo izan ziren bertsolariak, lauak nafarrak (tartean baxe nafar bat) ziren. Apurka-apurka horrela hasi nintzen.
Sinposioa antolatu duzue hilaren 19an eta 20an. Zergatik?
Nahiz eta duela gutxi sortu garen ibilbide bat egina daukagu. Iruditzen zitzaigun ezagutzera emateko momentua zela, eta aukera bat da forum antzeko bat antolatzea bestea batzuen ekarpenak ere jasotzeko. Hainbat elkarrizketa egin izan ditugu, gehienak bideoz grabatuak eta nire kasuan Nafarroako eremutik ere atera nintzen eta beste ikertzaile batekin Bizkaian elkarrizketak egin genituen. Guztira, 120 elkarrizketa baino gehiago egin izan ditugu. Orduan, lehengai hori erabilita zenbait argitalpen egin izan ditugu. Zorionez aukera eduki genuen Cuadernos de etnologia eta etnografia de Navarra delako aldizkarian bi artikulu potolo argitaratzeko. Gero, Nafarren aztarna Far Westen delako liburuan kolaboratu genuen zenbait testigantza eta anekdotekin. Bestelako gauzak ere egin izan ditugu: hitzaldiak eman ditugu eta kongresuetan parte hartu izan dugu. Baina nahi izan dugu zerbait antolatzea edozeinek jasotzeko modukoa; zer egiten dugu modu atsegin batean ezagutzera emateko. Nik uste hitzaldiak interesgarriak izango direla; etorriko diren hizlariak interesgarriak egin izan ohi dituzte eta badakite egiten. Egitarauaren barruan, ostiral arratsaldean, Enrike Zelaiaren kontzertu txiki bat jarri dugu. Berak harreman handi du euskal diasporarekin, hainbat aldiz egon da Ameriketan eta bere musika oso ezaguna da eta oso erabilia. Hainbat anekdota ditu horren inguruan. Egitarauaren barruan ere, larunbatean, Jesus Goñiri egingo diogun omenalditxoa dago; 60 urtez han izan da eta orain itzuli da eta hango lau bertsolarietako bat izan da. American bertsolari izan dela esan dezakegu. Omenaldia bertso bazkarian egingo dugu, sinposioari modu atseginean bukaera emateko (bertso bazkaria Kaixo tabernan izango da eta aurretik izena eman behar da taldeak martxan jarri duen QR baten bidez; egunean bertan ordainduko da, 35 euro).
Zergatik Altsasun?
Altsasun egitearen arrazoietako bat da aurten ez dugula Nafarroako Gobernuaren partetik laguntzarik hau antolatzeko eta alkatetzarekin hitz egin genuen aukera bat izan zitekeelako hemen egitea. Altsasu leku estrategikoa da Euskal Herriaren barruan eta beste lurraldeekin gertu dago. Harrera ona egin ziguten eta hemen egingo dugu. Badira hemen ere, Altsasun, Ameriketara joan zirenak. Jai-Alai player ohi bati elkarrizketa egin nion; jokatzen ibili zen hainbat urtez, hemen jaioa, eta Napar zen bere goitizena. Han jarraitzen du bizitzen eta uste dut udetan etortzen dela.
Zer gai jorratuko dira hitzaldietan?
Horren inguruan hainbat urtez ibili garenez jendea ezagutzen dugu. Esaterako, Xabier Irujo; badaramatza hainbat urte han bizitzen eta bertan Nevadako Basque Center delakoan lan egin izan du. Berak hitzaldi berezia eskainiko digu: Euskaldunek han bizi izanda nola egin duten politika; nahiko ekarpen indartsuak egin izan dituzte politikan. Lehendik ere Oscar Alvarez Gila ezagutzen genuen; lan interesgarriak egin ditu eta jendearen gustukoak: Nola agertzen diren euskaldunak hango zineman, pelikuletan, eta euskal gaia nola jorratzen duten. Edurne Aroztegi ere egongo da; kaliforniarra da, gurasoak euskaldunak, eta beste gai handi bat landu du: emakume euskaldunen emigrazioaren ekarpena. Ekarpen oso ona egingo du.
Arlo akademizistatik urrunduko zarete, ezta?
"Hori da helburua, arlo akademizistatik zabaltzea; ezagutzera eman nahi dugu"
Hori da helburua. Arlo akademizistatik urrundu baino, zabaltzea. Gure helburua ez da demostratzea nola egin dugun, zer nolako ikerketa egin dugun edo zer nolako zorroztasunez aritu garen. Hori erakusteko badaude bete leku batzuk. Ezagutzera eman nahi dugu eta konturatzea nafarrok eta euskaldunok gure izaera kulturalaren parte handi bat izan dela munduan zehar barreiatzea eta gure ekarpena egitea hainbat lurraldetan.
Zenbat nafarrek migratu zuten XIX. eta XX. mendean?
LAIA ikerketa taldearen erdigunean ez dago XIX. mendea, nahiz eta sinposioan landuko den. Gainera, XX. mendearen bigarren zatia hartzen dugu kon tuan. Lehenengo zatia oso oparoa da, eta olatu desberdinak egon dira. Ikerketa taldea bigarren erdialdetik aurrera kokatzen da eta Nafarroa kontuan hartuta datu base batean lanean ari gara ia-ia bi mila erregistrorekin. Beti esaten duguna da working progress, hau da, egiten ari garen lan bat dela. Oraindik ari gara datuak jasotzen eta espero dugu zifra hori handitzea. uste dut nahiko zifra inportantea dela. Kontuan hartu behar da zifra horren erdia edo bi herenak bueltatu zirela horrek Nafarroako gizartean, kulturan eta ekonomian izan zuen inpaktuarekin. Batzuetan ez da hainbeste ezagutzen, ez da horrenbeste baloratzen. Hara joan zirenen askok dirutxoa egin zuten eta han bizi ziren bitartean hemengo familiakoak laguntzen zituzten. Laguntza interesgarria eta handia izan zen. Itzuli zirenean inoren laguntza jaso gabe etxebizitza lortu ahal izan zuten eta martxan jarri zituzten hainbat ekimen berri, hau da, enprendedoreak izan ziren. Han jasotako esperientzia eta ausardia hori lagungarri izan zen enprendimendu horretan eta han irabazitako dirua inbertsio oso potentea izan zen hainbat gauza martxan jartzeko. Beharbada ez gara konturatu eta hor egon da. Baita hemengo emigranteek eman dute euskaldunen irudia. Gehienetan irudi oso positiboa izan da eta oso ondo baloratua. Hori ere baloratzeko modukoa da.
Nondik joan ziren?
Nafarroaren barruan abiapuntu nabarmenenak Baztan, Bortziriak, Malerreka eta Erro bailarak izan ziren. Beste tokietatik ere izan ziren: Iruñerriatik, badago bailara txikiagoak ere emigranteak eman dituztenak, Ultzama edo Artze, Zangoza aldetik ere... Apurka-apurka ari gara deskubritzen. Erriberatik ere baten bat joan zen; konparatuz, askoz gutxiago. Sakanetik ere joan izan dira.
Sakanatik zenbat?
Ari gara ateratzen. Asko ez. Oraingoz dauzkagun datuekin eta bigarren erdi horretan hamar inguru. Ez da kopuru oso handia oraingoz, baina elkarrizketa batzuk egin izan ditugu eta mamitsuak dira. Far West liburuan sakandar baten elkarrizketa agertzen da.
Zeintzuk ziren migratzeko arrazoiak?
Hor badago nahaste borraste moduko bat. XX. mendearen bigarren zatian egoera ekonomikoa Nafarroan eta Euskal Herrian, herriaren arabera, baina eskasa zen. Engantxearen arrazoia dago ere. Langileak behar zituzten, artzaintzan, ostalaritzan edo beste gauza batzuetan aritzeko, eta aukera zegoen familiako bat edo lagunen bat eramateko. Sasoi hartan familia nahiko ugariak ziren, ugariagoak, eta seme-alaba batzuentzat irteera interesgarri bat izan zitekeen Ameriketara joatea non familiako batzuk han zeuden. Ez ziren joaten jakin gabe nora joaten ziren; bazekiten familiakoren bat edo herrikoren bat topatuko zutela. Abenturarako interes hori ere bazegoen, gazte sasoian biziago dago eta zenbait elkarrizketatan jaso izan dugu. Neurri batean oso interesgarria da lan egitera joan bai, baina abentura hori bizi izatea ere. Arrazoiak gurutzatzen dira.
Zergatik AEB?
"Eskaera zegoen; denborarekin euskaldunek artzain onak ziren ospea hartu zuten"
Jakin badakigu beste lurraldetara ere joan zirela, baina Ameriketara izan ziren olatu handiak eta hor ere arrazoi desberdinak daude: Ameriketako Mendebaldean baziren handitzen ari ziren hiriak, San Francisco, Los Angeles... Batzuk aipatzearren. Orduan, janaria izateko eskari handia zegoen, eta janariaren zati bat okela zen. Beraz, bazegoen ardi haragiaren, behi haragiaren eta abarren eskaera handia, milioika pertsona horiek elikatu behar zirelako. Baziren ardi eta behi esplotazio handiak eta horietan dagoeneko euskaldunak zeuden lanean. Zenbait oztopo burokratiko gaindituta eta negoziazioa egin ondoren kupoak oso txiki ez uzteko, lortu zen AEBtako zonalde horretan hemengo langileak eramatea. Horrela antolatzen ziren. Bertan bezaegoen langileak kontratatzeko instituzio bat, Californian Ranch Association uste dut deitzen zela, eta elkarte horren bidez langileak joateko dena kudeatzen zuten. Artzain joateko. Detektatu ditugu kasu batzuk ez zirela artzainak baina bai kanperoak. Emakume langileen eskaera ere bazegoen, ostalaritza edo rantxoen kudeaketarako. Eskaera handia zegoen, eta denborarekin euskaldunek artzain onak zirelaren ospea hartu zuten.
Zerbaitengatik nahi zituzten euskaldunak.
Bai. Sasoi hartan ondo moldatzen ziren. Beharbada erresilientzia gehiago zeukaten zenbait egoeratan lan egiteko. Erresilientzia hori ez zen hemen artzainak izan zirelako, hemen bizi zituzten egoera gogorragoa zelako edo mentalitateagatik ohituagoak zeudelako. Horri aurre egiteko errekurtsoak zituzten eta hobeto moldatzen ziren. Work efficiency delakoa. Amerikarrek ikusten zuten work efficiency zutela, orokorrean; denetarik egongo zen, baina hori izan zen beste arrazoi bat ondo hartuak izateko.
Euskal identitatea eta kultura mantendu dute, ondorengoei ere eman diete, bertakoa alde batera utzi gabe. Nola eman da fenomeno hori?
Horri atentzioa jartzen saiatu gara. Deigarria da. Emigrazio guztiek badaukate zenbait osagarri. Gure kasuan jakin izan dugu antolatzen edo organizatzen. Jakin izan dugu nolabait joaten zireni harrera ematen. Tartean hamaika eztabaida eta kontu izan dira, baina destino leku horietan dagoeneko egotea euskal jatetxeak, hotelak edo euskal etxeak izan da emigrante hauentzako salbazio ohola. Ezinbestekoa izan da aurrera jarraitu ahal izateko. Nahiz eta aukera bakarra izan igandean beste euskaldun batzuekin egoteko. Nahikoa da nolabaiteko segurtasun hori izateko. Antolakuntza horri esker identitate horrek jarraitu du.
"'Backgroud' kulturala baloratzen denean, motibatuago sentitzen zara"
Beste leku batera zoazenean, beste lurralde batera, eta baloratzen denean background kultura hori, motibatuago sentitzen zara, alde batetik, lurralde berri horretan integratzeko eta, bestetik, zurea ez galtzeok. Hori gertatu da hein handi batean AEBn, Argentinan, Chilen, Uruguain... Baloratuak sentitu dira eta ondo antolatuta egon dira, beraz, euskal kulturarekin harro sentitzeko arrazoiak izan dituzte eta horregatik eutsi diote. Nola gauzatzen da? Agian gauza oso folklorikoetan: euskal dantzak asko zaintzen dira, euskal musika, eta superfluo iruditu ahal zaigun, baina musa; mus txapelketak oso garrantzitsua dira. Nortasun edo identitate ezaugarri bat da. Euskara ere bai. Horretan ere lana egiten da. Ez da erraza, baina leku desberdinetako euskaldunak elkartzeko tresna oso inportantea izan da euskara. Sasoi batean ere hemendik gaztelania eramaten zuten, baina herriaren arabera oso gaztelania azalekoa zen; ostera, euskara zen zenbait lekutan elkar ulertzeko tresna nagusian eta euskarari eutsi diote. Fenomeno interesgarriak sortu dira: euskara eta ingelesa nahasketa, ingelesaren elementuak euskaran hartzean. eta euskalki bateko euskaldunek beste euskalkietako ezaugarriak ikasten dituzte. Esaten da beste euskara batu bat sortu dutela; beharbada exagerazio puntu bat da, baina sortu dute beste euskara bat oso bitxia. Nafarrek bizkaitarraren elementuak hartzen dituzte, esaterako.
Sinposioan esandakoa nonbait jasoko duzue?
Asmo bikoitza daukagu. Alde batetik, argitalpen batean jaso nahi dugu eta horretarako Idahotik, Boisetik, ikasle bat etorriko da, Maxwell, euskal diasporarekin zerikusirik ez duena; ez da euskal jatorrikoa, baina Wyomingen euskal diaspora ezagutu zuen eta mahai inguru batean parte hartuko du, eta argitalpen dibulgatiboagoa egiten lagunduko digu. Denborarekin zerbait akademikoagoa egien hitzartuta dugu, AEBko unibertsitate batekin.
