Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez, duela 4.000 urteko bisonte hezurdura ia osoa aurkitu dute Urbasako Arrafela lezean. Ikerketa 2024an hasi zen, ikertzaileek egiaztatu ondoren hondakinak ez zirela bobido arruntarenak. Une horretatik aurrera, 2025eko lastailean berreskuratu ziren hondakinen inguruko lanak hasi ziren. Vianako Printzea Erakundeak sustatutako arkeologia esku hartze horretan besteak beste, Euskal Herriko Unibertsitateko eta Madrilgo Historia Naturalaren Museoko zientzialariek parte hartzen ari dira.
Bisontearen ale ia osoa da, erradiokarbonoz datatua, eta saihetsen artean kobrezko gezi punta bat du. Horrek Kalkolitoaren akaberan kokatzen du aurkikuntzaren testuingurua, duela 4.000 urte inguru. Litekeena da bisonte europarra izatea, DNA analisien bidez baieztatzeke dagoen datua. Nolanahi ere, aurkikuntza bakarra da Iberiar Penintsulan; izan ere, bisonte europar baten aztarnak direla baieztatuz gero, bisonte mota horren lehen ebidentzia izango litzateke Iberiar penintsulan.
Beste aukera Clado X izeneko bisontea izatea litzateke, azterketa genetiko izenez ezagutzen dena. Hala ere, ez da ezagutzen klaro horretako bisonteen anatomia, eta mota horretakoa dela baieztatuko balitz, espezie horretako eskeleto oso bat izango genuke lehen aldiz.
Leze berean haitzuloetako lehoi baten hondakinak aurkitu dira (Panthera spelaea), duela 12.000 urte inguru desagertutako espeziea, Nafarroan dokumentatutako hirugarrena (Abauntz eta Koskobilo aztarnategien ondoren) eta hondakin gehien ekarri dituena. Gainera, lira oilar baten eta harrapari baten aztarnak aurkitu dira, Nafarroako Historiaurreko faunaren ezagutza zabaltzen dutenak.
Esanak
Nafarroako lehendakari María Chivite Navascuesek esan duenez, "arkeologiak azken urteetan ematen dizkigun ezustekoak" gogorarazi ditu, Loizuko Gizakia, Irulegiren Eskua eta orain "bisonte eskeleto ikusgarri hau, oso ondo kontserbatua" bezalako aurkikuntzekin. Chivitek azpimarratu du horrelako ekintzetara baliabideak bideratzearen garrantzia, "duela 4.000 urteko Nafarroako fauna ezagututa, edo duela 12.000 urtekoa haitzuloetako lehoiaren kasuan, klimari eta haren aldaketei buruz gehiago dakigulako. Gure iragana pixka bat hobeto ezagutzen dugu, eta hori oso beharrezkoa da gure oraina hobeto interpretatzen jakiteko eta etorkizunerako estrategiak planteatzeko. Eta, batez ere, zientziari ahotsa emanez gezurrezko kontakizunak isilarazten ditugulako. Iragan sinplifikatua edo, zuzenean, asmatua aipatzen diguten horiek. Gero eta ilunagoa den mundu honetan, non mehatxu handienak gure seme-alabei mugikorraren bidez iristen zaizkien, arkeologiak errealitatearekin berriz konektatzeko, iraganetik ikasteko eta etorkizunak planteatzen dizkigun mehatxuei aurre egiteko aukera ematen digu", azpimarratu du lehendakariak.
Alde horretatik, lehendakariak gogorarazi du Kultura, Turismo eta Kirol departamentuaren proiekturik "handinahienetako bat" dela REFENAren nabeak Kultura Ondarearen Institutu bihurtzea. Lanerako, biltegirako, kontsultarako, ikerketarako eta erakusketarako zentro integral batean, "bisonte hau bezalako aztarnek herritarrek erakutsi eta gozatzeko behar duten espazioa aurkitu ahal izango dute", azaldu du.
Bestalde, Kultura, Kirol eta Turismo kontseilari Rebeca Esnaola Bermejok azpimarratu duenez, "aurkikuntza honek Nafarroako ondare paleontologikoaren garrantzia azpimarratzen du berriro, eta Kultura Zuzendaritza Nagusiak – Vianako Printzea Erakundeak – sustatutako beste esku-hartze batzuekin bat egiten du, hala nola Lantzeko (Loizu) egindakoekin".
Ikuspegi horrek indartu egiten du ikerketa paleontologikoa Nafarroako ondare kulturala babesteko, ezagutzeko eta zabaltzeko politika publikoetan sartzearen garrantzia. Azken 4 urteetan lehenetsi diren ekintzak.